Kontrola L4 po nowemu – co może dziś pracodawca z Katowic i Tychów?
Poniedziałek rano, linia produkcyjna w Tychach albo biuro w Katowicach: znowu brakuje tego samego pracownika. Zwolnienie lekarskie na dwa tygodnie – trzecie w tym roku. A koledzy z zespołu po cichu mówią, że widzieli go na budowie u szwagra. Brzmi znajomo? Listopad to początek sezonu przeziębień, a wraz z nim – sezonu zwolnień lekarskich. Różnica w porównaniu z poprzednimi latami jest jedna, ale istotna: od 13 kwietnia 2026 roku obowiązują nowe przepisy o kontroli L4.
Ustawa wprost przewiduje zresztą, że kontrole mają być „nasilane szczególnie w okresach, w których występuje zwiększona absencja z powodu choroby” (art. 68a ust. 3 ustawy zasiłkowej). Okres jesienno-zimowy jest więc dla pracodawców dokładnie tym momentem, w którym warto wiedzieć, na co pozwala prawo – i gdzie się ono kończy.
Co się zmieniło – najważniejsze daty
Podstawą zmian jest ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2026 poz. 26), ogłoszona 12 stycznia 2026 roku. Zmiany wchodzą w życie etapami:
• 26 stycznia 2026 r. – pierwsza część przepisów, m.in. dotyczących kontroli lekarzy wystawiających zwolnienia
• 13 kwietnia 2026 r. – zasadnicza część reformy: nowe definicje, nowe zasady utraty zasiłku i nowy tryb kontroli L4 przez ZUS i pracodawców
• 1 stycznia 2027 r. – ostatni etap, m.in. zwolnienia przy kilku tytułach ubezpieczenia i reorganizacja orzecznictwa lekarskiego ZUS
Kiedy pracownik traci zasiłek – dwie nowe definicje
Nowe brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej jest jednoznaczne: ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Po raz pierwszy oba pojęcia zostały zdefiniowane w ustawie:
• Praca zarobkowa to „każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania” – a więc umowa o pracę, zlecenie, własna firma czy praca „na czarno”. Wyjątkiem są tylko czynności incydentalne, których wymagają istotne okoliczności. Ważne dla pracodawców: „istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy”. Kto prosi chorego pracownika o „szybkie dokończenie raportu”, naraża go na utratę zasiłku.
• Aktywność niezgodna z celem zwolnienia to „wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję” – z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego.
W praktyce oznacza to: zakupy w osiedlowym sklepie, wizyta w aptece czy krótki spacer z psem są w porządku. Remont mieszkania z ciężkimi materiałami, praca przy rozładunku u znajomego, przedświąteczne dorabianie na jarmarku czy systematyczne obsługiwanie klientów własnej firmy – już nie.
Kto może kontrolować L4?
• ZUS – zawsze, także po ustaniu zatrudnienia, z urzędu albo na wniosek pracodawcy (art. 68 ust. 1 i 1b)
• Pracodawcy, którzy sami wypłacają zasiłki – czyli płatnicy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 osób (art. 68 ust. 1a)
• Każdy pracodawca – w okresie, w którym wypłaca wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy, czyli zasadniczo przez pierwsze 33 dni choroby w roku (14 dni u pracowników po 50. roku życia) (art. 68 ust. 1d)
Kontrola może dotyczyć także zwolnień na opiekę nad chorym członkiem rodziny. W takim przypadku sprawdza się dodatkowo, czy w domu nie ma innej osoby, która mogłaby opiekę zapewnić (z wyjątkiem opieki nad dzieckiem do lat 2).
Jak wygląda kontrola – krok po kroku
• Kontrolujący musi mieć pisemne upoważnienie pracodawcy (z podstawą prawną, zakresem kontroli i danymi kontrolującego) i okazać je wraz z legitymacją pracowniczą lub dokumentem tożsamości
• Kontrola może odbyć się w miejscu zamieszkania, pobytu, w miejscu pracy lub prowadzenia działalności, a także „w innym miejscu, jeżeli jest to konieczne ze względu na cel kontroli” (art. 68c)
• Kontrola musi być proporcjonalna, z poszanowaniem prywatności i bez ryzyka pogorszenia stanu zdrowia osoby kontrolowanej
• Z kontroli sporządza się protokół w dwóch egzemplarzach; pracownik ma 7 dni na zgłoszenie zastrzeżeń
• Ostatecznie o tym, czy zwolnienie było wykorzystywane niezgodnie z celem, rozstrzyga ZUS – a protokół jest dowodem w tym postępowaniu
Gdzie kończy się kontrola – a zaczyna praca detektywa
Kontrola pracodawcy to w praktyce jedna wizyta pod drzwiami. Pokaże, czy pracownik był w domu – ale nie pokaże, gdzie był, gdy go nie było. Nieobecność sama w sobie niczego nie dowodzi: chory może być u lekarza albo w aptece. Pracownik, który dorabia na boku, wie o tym doskonale – i zwykle wraca do domu, zanim ktokolwiek zapuka.
Tu zaczyna się rola licencjonowanego detektywa. Detektywi PalmGroup działają na podstawie ustawy o usługach detektywistycznych i prowadzą dyskretną obserwację w przestrzeni publicznej – bez wchodzenia do mieszkań, bez podsłuchów, bez naruszania prywatności osób trzecich. Efektem jest szczegółowy raport z dokładnymi godzinami, zdjęciami i dokumentacją wideo: kiedy pracownik wyszedł z domu, dokąd pojechał, co robił i jak długo. Taki materiał pozwala pracodawcy rzetelnie uzasadnić wniosek do ZUS, odpowiedzieć na zastrzeżenia do protokołu i – po konsultacji z prawnikiem – podjąć decyzję kadrową.
Jak taka obserwacja wygląda w praktyce, opisaliśmy w artykule Nadużycie L4 w Zabrzu – cztery dni obserwacji, jeden pracownik i jednoznaczny wynik. Więcej o naszej usłudze przeczytają Państwo na stronie Weryfikacja pracownika na zwolnieniu lekarskim L4.
Katowice i Tychy – sygnały, które powinny zwrócić uwagę
W Katowicach zlecenia dotyczą często pracowników biurowych, handlowców i specjalistów, którzy na zwolnieniu prowadzą własną działalność albo pracują dla konkurencji. W Tychach – mieście przemysłu, logistyki i pracy zmianowej – częściej chodzi o pracowników produkcji, magazynu i transportu, którzy na L4 dorabiają fizycznie. Z naszej praktyki – biuro PalmGroup ma siedzibę w Tychach – powtarzają się te same sygnały:
• zwolnienia „doklejone” do weekendów, świąt i długich weekendów
• L4 tuż po odmowie urlopu lub po zmianie grafiku
• zwolnienie w okresie wypowiedzenia lub tuż przed odejściem z firmy
• informacje od współpracowników o „drugiej pracy” albo zdjęcia w mediach społecznościowych
• powtarzające się krótkie zwolnienia, wystawiane przez tego samego lekarza
Żaden z tych sygnałów nie jest dowodem. Każdy z nich jest jednak powodem, by sprawdzić fakty – zanim podejmie się decyzję, której nie da się obronić przed ZUS czy sądem pracy.
Co zmieni się od 1 stycznia 2027 roku?
Od nowego roku pracownik zatrudniony w kilku miejscach będzie mógł poprosić lekarza, aby nie wystawiał zwolnienia z tytułu, w którym praca jest możliwa ze względu na jej rodzaj – np. budowlaniec ze skręconą kostką, który zdalnie pracuje jako grafik. Taki pracownik będzie jednak musiał poinformować swojego pracodawcę o zwolnieniu z innego tytułu. Dla pracodawców oznacza to jedno: granica między dozwoloną a zakazaną pracą na zwolnieniu będzie jeszcze ważniejsza – i jeszcze częściej trzeba będzie ją udokumentować.
W skrócie – lista kontrolna dla pracodawcy
• Zbierz fakty: daty zwolnień, sygnały od zespołu, wcześniejsze nieobecności
• Sprawdź swoje uprawnienie: wynagrodzenie chorobowe (każdy pracodawca) czy zasiłek (płatnik powyżej 20 osób)
• Przygotuj upoważnienie do kontroli według wzoru z rozporządzenia
• Złóż wniosek do ZUS, jeśli sam nie możesz lub nie chcesz kontrolować
• Zleć dyskretną obserwację licencjonowanemu detektywowi, gdy podejrzenie dotyczy pracy lub aktywności poza domem
• Konsekwencje kadrowe konsultuj z prawnikiem – dopiero na podstawie udokumentowanych faktów
Podsumowanie
Nowe przepisy o kontroli L4 dają pracodawcom z Katowic, Tychów i całego Śląska jasne zasady: kto, kiedy i jak może sprawdzić, czy zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane zgodnie z celem. Jednorazowa kontrola w domu często jednak nie wystarcza, by udowodnić pracę zarobkową lub aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Wtedy potrzebne są rzetelnie udokumentowane fakty – a te dostarcza doświadczony detektyw.
Podejrzewają Państwo nadużycie L4 w swojej firmie? Nasze biuro mieści się w Tychach przy ul. Towarowej 23 – stąd działamy na miejscu w Tychach, w Katowicach i w całym województwie śląskim, a także w całej Polsce. Działamy również poza granicami kraju – szczególnie w Niemczech i w innych krajach Europy – gdy pracownik, kontrahent lub sprawa wychodzą poza Polskę. Zapraszamy do kontaktu – pierwsza konsultacja jest bezpłatna i dyskretna.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny: listopad 2026 r.
